Bảo vệ trẻ trước vấn nạn bạo hành - Bài 2: "Những đứa trẻ bị đánh nhưng nghĩ mình có lỗi"

Nếu ở bài viết trước, các chuyên gia chỉ ra những "khoảng trống" trong cơ chế bảo vệ trẻ em và sự chậm trễ trong phát hiện, can thiệp các vụ bạo hành thì dưới góc độ tâm lý học, hàng loạt vụ việc đau lòng thời gian qua còn cho thấy một thực tế đáng lo ngại khác như bạo lực với trẻ em thường không xuất hiện đột ngột mà âm thầm hình thành, tích tụ trong những gia đình tồn tại xung đột, lệ thuộc cảm xúc và sự mất kiểm soát kéo dài.

Theo các chuyên gia, việc cha mẹ hoặc người thân liên tục có hành vi bạo lực với trẻ không còn là hiện tượng cá biệt mà phản ánh những vấn đề đáng báo động về kỹ năng làm cha mẹ, khả năng quản trị cảm xúc. Đồng thời cho thấy nhiều lỗ hổng trong việc nhận diện sớm nguy cơ và hỗ trợ kịp thời từ gia đình, nhà trường và cộng đồng.

"Trẻ vẫn bám víu vào chính người làm tổn thương mình"

Chia sẻ với Người Đưa Tin, Thạc sĩ tâm lý lâm sàng Hoàng Quốc Lân - Trung tâm Chăm sóc sức khỏe Tinh thần, Bệnh viện Đa khoa Phương Đông cho rằng, phần lớn cha mẹ đều có bản năng yêu thương con cái, không ai sinh ra đã muốn làm tổn thương con mình.

Tuy nhiên, những sang chấn tâm lý từ quá khứ, áp lực cuộc sống, xung đột hôn nhân hay sự thiếu hụt kỹ năng kiểm soát cảm xúc có thể khiến người lớn dần mất khả năng đồng cảm với trẻ.

Theo ông Lân, có những người từng lớn lên trong môi trường bạo lực, bị dạy dỗ bằng đòn roi nên mặc nhiên xem đánh mắng là cách giải quyết vấn đề.

Trong khi đó, nhiều người khác đang sống trong trạng thái căng thẳng kéo dài, thất bại, cô đơn hoặc mâu thuẫn gia đình nhưng lại không có phương pháp giải tỏa cảm xúc lành mạnh, từ đó trút giận lên người yếu thế nhất là trẻ nhỏ.

"Điều đáng sợ là bạo lực thường không bắt đầu bằng những hành vi quá nghiêm trọng ngay lập tức, mà đi từ quát mắng, xúc phạm, đe dọa, đánh để "dạy dỗ", rồi tăng dần mức độ khi người lớn mất kiểm soát và không bị ngăn chặn", ông Lân phân tích.

Liên hệ với vụ việc đau lòng vừa xảy ra tại Hà Nội, ông Lân cho rằng có thể tồn tại yếu tố "lệ thuộc cảm xúc" và "lệ thuộc sinh tồn". Theo đó, nhiều người sau đổ vỡ hôn nhân hoặc trong hoàn cảnh cô đơn thường sợ bị bỏ rơi nên bám víu vào mối quan hệ mới như chỗ dựa duy nhất.

Dần dần, họ sống trong tâm thế phải "nhìn sắc mặt" đối phương để tồn tại, sợ bị bỏ đi, sợ mất hỗ trợ kinh tế hoặc không đủ khả năng nuôi con một mình.

Thạc sĩ tâm lý lâm sàng Hoàng Quốc Lân - Trung tâm Chăm sóc sức khỏe Tinh thần, Bệnh viện Đa khoa Phương Đông.

Trong thực tế tham vấn tâm lý, chuyên gia này cho biết có không ít người mẹ từng lên tiếng bảo vệ con khi chứng kiến con bị bạo hành. 

Tuy nhiên, nếu mỗi lần phản ứng đều dẫn đến cãi vã, bị đe dọa hoặc tiếp tục chịu bạo lực, họ sẽ dần hình thành tâm lý bất lực với suy nghĩ: "Mình không thay đổi được gì" hoặc "im lặng thì mọi chuyện còn yên ổn hơn".

Dưới góc nhìn nhận thức hành vi, ông Lân cho rằng khi sống quá lâu trong môi trường độc hại, nhận thức của con người cũng dần bị bóp méo. 

Họ có xu hướng tự hợp lý hóa hành vi bạo lực bằng những suy nghĩ như: "Con chịu một chút rồi cũng qua", "Nếu chống lại thì còn tệ hơn" hoặc "Ít nhất con vẫn còn gia đình".

"Đó là cách con người tự làm giảm cảm giác bất lực và sợ hãi của chính mình", ông Lân nói.

Ngoài ra khi phải chịu áp lực tâm lý kéo dài, cảm xúc của con người cũng có thể trở nên chai lì. Họ né tránh đối diện với nỗi đau của con vì điều đó khiến bản thân cảm thấy tội lỗi, bất lực và thất bại. 

Tuy nhiên theo chuyên gia tâm lý, việc hiểu cơ chế tâm lý không đồng nghĩa với biện minh cho sự im lặng hay đồng lõa. Với trẻ nhỏ việc không được chính cha mẹ bảo vệ cũng là một tổn thương rất sâu sắc.

Theo vị chuyên gia, điều nguy hiểm nhất của bạo lực gia đình là sự leo thang âm thầm. Vì vậy người trong cuộc không nên tự cô lập bản thân hay tự thuyết phục rằng "mọi chuyện rồi sẽ ổn".

"Khi một người luôn phải nhìn sắc mặt đối phương để sống, luôn lo sợ con làm điều gì đó khiến người kia nổi nóng thì đó đã là một môi trường không an toàn cho cả mẹ và con. Nhiều người sợ mất gia đình, nhưng với trẻ nhỏ điều các con cần nhất không phải là một gia đình đủ hình thức mà là một nơi đủ an toàn để lớn lên", ông Lân chia sẻ.

Trong quá trình tham vấn, Thạc sĩ Hoàng Quốc Lân từng gặp nhiều đứa trẻ phải chứng kiến cảnh bố mẹ cãi vã triền miên đến mức chính các em là người chủ động nói với mẹ: "Mẹ ly hôn đi", "Con không cần đủ bố mẹ đâu, con chỉ cần mẹ vui thôi".

Theo ông, điều đó cho thấy trẻ em cảm nhận được toàn bộ sự căng thẳng và đau khổ trong gia đình, chứ không hề "không biết gì" như nhiều người lớn vẫn nghĩ.

Thạc sĩ tâm lý lâm sàng Hoàng Quốc Lân tư vấn cho cha mẹ.

Qua các vụ việc đau lòng gần đây, bác sĩ tâm lý cho rằng điều xót xa nhất là trẻ em gần như không có khả năng tự bảo vệ mình. Các em không thể chống trả, không biết cách cầu cứu đúng cách và nhiều khi vẫn bám víu vào chính người làm tổn thương mình vì đó là người mà các em phụ thuộc để tồn tại.

"Trong quá trình tham vấn, tôi gặp không ít đứa trẻ dù bị đánh vẫn nói: "Con ngoan thì mẹ sẽ thương lại" hoặc "Tại con hư nên con bị đánh". Trẻ thường có xu hướng đổ lỗi cho bản thân thay vì hiểu rằng mình đang bị tổn thương", ông Lân chia sẻ.

Theo chuyên gia tâm lý, điều này có thể để lại ảnh hưởng tâm lý kéo dài, khiến trẻ lớn lên với cảm giác mình không xứng đáng được yêu thương hoặc phải chịu đau đớn để giữ một mối quan hệ.

"Cha mẹ không cần hoàn hảo, nhưng ít nhất phải là nơi khiến con cảm thấy an toàn. Không một áp lực tình cảm, hôn nhân hay kinh tế nào nên trở thành lý do để trẻ em phải sống trong sợ hãi hoặc chịu tổn thương", ông Lân nhấn mạnh.

Không thể coi bạo lực là chuyện riêng của mỗi gia đình

Đồng quan điểm trên, Thượng tá, TS. Đào Trung Hiếu - chuyên gia tội phạm học nhận định, thực trạng trẻ em bị bạo hành, xâm hại ngay trong chính gia đình là vấn đề đặc biệt nhức nhối và đáng báo động.

Từ những vụ việc liên tiếp xảy ra tại Hà Nội và Tp.Hồ Chí Minh, điều đau lòng nhất là nơi lẽ ra an toàn nhất đối với trẻ lại trở thành nơi tiềm ẩn nguy cơ tổn thương lớn nhất.

Dưới góc độ tội phạm học, Thượng tá Hiếu cho rằng đây là loại tội phạm có độ ẩn rất cao, bởi hành vi thường diễn ra trong không gian kín, kéo dài âm thầm và bị che giấu bởi nhiều lớp tâm lý, quan hệ gia đình, danh dự và sự lệ thuộc của trẻ vào người lớn.

"Nhiều đứa trẻ không đủ khả năng tự bảo vệ mình, cũng không đủ ngôn ngữ để diễn đạt rằng các em đang bị tổn thương. Có em bị đánh đập trong thời gian dài nhưng nghĩ đó là "dạy dỗ".

Có em bị xâm hại tình dục nhưng bị đe dọa, thao túng tâm lý hoặc sống trong sợ hãi đến mức không dám lên tiếng. Trong tội phạm học hiện đại, đây được gọi là 'vòng tròn im lặng' quanh nạn nhân", Thượng tá Hiếu phân tích.

Thượng tá, TS. Đào Trung Hiếu - chuyên gia tội phạm học.

Theo ông, khi sự im lặng kéo dài hậu quả không chỉ dừng ở những thương tích trước mắt mà còn để lại sang chấn tâm lý có thể đeo bám trẻ suốt cuộc đời.

Để nhận diện trẻ bị bạo lực hoặc xâm hại, người lớn cần đặc biệt chú ý tới những thay đổi bất thường về tâm lý và hành vi. Một đứa trẻ vốn hoạt bát nhưng bỗng trở nên thu mình, sợ hãi, né tránh tiếp xúc, thường xuyên hoảng loạn, mất ngủ, kết quả học tập sa sút hoặc có biểu hiện chống đối cực đoan đều có thể là tín hiệu cảnh báo.

Đối với trẻ bị xâm hại tình dục, nhiều em thường sợ hãi một người cụ thể, có ám ảnh bất thường về giới tính hoặc rơi vào trạng thái trầm cảm, tự cô lập bản thân.

"Trẻ em thường không "kêu cứu" bằng lời nói trực tiếp mà phát tín hiệu thông qua hành vi và cảm xúc", Thượng tá Hiếu nói.

Theo chuyên gia tội phạm học, để xây dựng "lá chắn" bảo vệ trẻ em, trước hết cần thay đổi nhận thức xã hội, không thể tiếp tục coi bạo lực với trẻ là chuyện riêng của mỗi gia đình. Trẻ em là chủ thể có quyền được bảo vệ về thân thể, nhân phẩm và cảm xúc.

Bên cạnh đó, cần trang bị kỹ năng tự bảo vệ cho trẻ từ sớm, giúp các em nhận biết hành vi xâm hại, biết cách từ chối, cầu cứu và tìm kiếm sự hỗ trợ khi cần thiết.

Ông cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của cơ chế can thiệp nhanh giữa nhà trường, bệnh viện, công an, chính quyền địa phương và các tổ chức bảo vệ trẻ em. 

Theo ông nhiều bi kịch xảy ra không phải vì không ai biết, mà vì biết nhưng không dám can thiệp, không biết báo cho ai hoặc thiếu quy trình xử lý hiệu quả.

Thượng tá Hiếu đánh giá cao mô hình phối hợp liên ngành giữa bệnh viện, công an, luật sư, hội phụ nữ, báo chí và các tổ chức xã hội trong công tác bảo vệ trẻ em hiện nay.

Theo ông, một đứa trẻ bị bạo hành không chỉ cần được cứu chữa về y tế mà còn cần được hỗ trợ pháp lý, chăm sóc tâm lý và đồng hành lâu dài để phục hồi.

"Tuy nhiên, trong quá trình truyền thông cần đặc biệt lưu ý nguyên tắc bảo vệ danh tính và nhân phẩm của trẻ em. Các em không thể trở thành "nhân vật trung tâm" cho sự tò mò hay giật gân. Điều trẻ cần nhất sau tổn thương là được chữa lành, được bảo vệ và được trao lại cảm giác an toàn để tiếp tục lớn lên như một con người bình thường", ông Hiếu chia sẻ.

(Còn tiếp)

Hoàng Bích - Kim Thoa