Theo tín ngưỡng dân gian, ông Công ông Táo, còn gọi chung là Táo quân, là các vị thần trông coi bếp núc và sinh hoạt trong mỗi gia đình. Các vị được cho là chứng kiến toàn bộ đời sống thường nhật, nếp ăn ở, cách cư xử của các thành viên trong nhà. Hằng năm, vào ngày 23 tháng Chạp, Táo quân sẽ cưỡi cá chép lên chầu trời để báo cáo với Ngọc Hoàng những việc đã diễn ra trong gia đình suốt một năm qua.
Thông thường tùy vào điều kiện kinh tế và vùng miền, mỗi gia đình sẽ chuẩn bị lễ vật và mâm cúng ông Công ông Táo sẽ khác nhau. Lễ cúng không cần cầu kỳ nhưng phải thể hiện được sự thành tâm và lòng thành kính của gia chủ.
Ảnh minh họa.
Mâm lễ cúng ông Công ông Táo nên đặt ở đâu là chuẩn nhất? Đây là vấn đề thường gây nhiều ý kiến khác nhau là vị trí đặt mâm lễ cúng ông Công ông Táo.
Theo chuyên gia phong thủy Phùng Gia, truyền thống dân gian trước đây, mâm cúng ông Công ông Táo thường được đặt trong gian bếp - nơi có ban thờ Táo quân để thuận tiện cho việc hương khói. Tuy nhiên, trong không gian nhà ở hiện đại ngày nay, thiết kế bếp thường không còn phù hợp để lập ban thờ riêng. Số gia đình còn duy trì ban thờ Táo quân trong bếp không có nhiều. Việc đặt mâm lễ cúng ông Công ông Táo không còn là khuôn mẫu cố định mà tùy theo điều kiện thực tế, quan niệm của từng gia đình.
Bên cạnh đó, có nhà chuẩn bị một mâm cơm đơn giản trong bếp để tưởng niệm Táo quân, đồng thời thắp hương và thực hiện nghi lễ chính tại ban thờ thần linh gia tiên. Cũng có nhà chỉ cúng một mâm duy nhất tại ban thờ chính – nơi thờ chung các chư vị thần linh trong nhà.
Ban thờ chính được xem là không gian thanh tịnh và trang nghiêm nhất, nơi hội tụ trường khí và là điểm kết nối tâm linh giữa gia chủ với các vị thần linh. Trên ban thờ, bát hương ở vị trí trung tâm thường thờ Thổ Công – Táo quân – Tiền chủ, những vị thần cai quản đất đai, nhà cửa và sinh hoạt gia đình. Vì vậy, lễ cúng ngày 23 tháng Chạp thực hiện tại ban thờ chính được đánh giá là phù hợp hơn về nghi lễ và khí trường. Hơn nữa cũng thuận tiện, trang trọng và phù hợp với nếp thờ tự của gia đình Việt hiện nay.
Dẫu vậy, các chuyên gia cũng cho rằng cúng ở đâu không quan trọng bằng cách cúng như thế nào. Điều cốt lõi vẫn là sự thành tâm, trang nghiêm và thái độ kính lễ của gia chủ.
Mâm cúng ông Công ông Táo ngày 23 tháng ChạpGS. Trần Lâm Biền - nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, từng chia sẻ trên Vietnamnet, lễ cúng ông Công ông Táo không nhất thiết phải mâm cao cỗ đầy hay cúng bái những món vàng mã đắt tiền… Tùy điều kiện cụ thể, mỗi gia đình sẽ chuẩn bị mâm cỗ cúng khác nhau.
Mâm cỗ cúng ông Táo theo truyền thống của người Bắc
1 đĩa gạo, 1 đĩa muối
1 con gà trống luộc được tỉa ớt hoặc hoa hồng (có thể thay thế bằng thịt lợn luộc)
1 bát canh mọc hoặc canh măng
1 đĩa xào thập cẩm
1 đĩa giò, chả rán hoặc thịt đông
1 đĩa xôi gấc
1 đĩa chè kho
Cá chép (sống hoặc rán), vì theo quan niệm, cá chép là phương tiện để ông Táo lên trời. Nếu là cá chép sống, sau khi cúng, người dân sẽ mang đi phóng sinh.
Mâm cỗ cúng ông Táo theo truyền thống của người miền Trung
Mâm cúng của người miền Trung không có áo mũ, vàng mã cho các Táo như miền Bắc nhưng người miền Trung thường dâng lên một con ngựa bằng giấy, có yên cương đầy đủ, đốt vàng mã cùng nhiều lễ vật khác. Ngoài các món cơ bản, trong mâm cơm cũng có cá ngừ hay cá thu...
Mâm cỗ cúng ông Táo theo truyền thống của người miền Nam
Theo sách "Đặc khảo về tín ngưỡng thờ gia thần" của Huỳnh Ngọc Trảng - Nguyễn Đại Phúc, NXB Văn hóa Văn nghệ, tục tiễn ông Táo về trời của người dân Nam Bộ phải có bộ giấy "cò bay ngựa chạy", mang ý nghĩa ngựa chở ông Táo đi đường bộ rồi cò chở ông Táo bay về trời.
Gia chủ thường bày mâm cúng ông Táo tại bếp. Thủ tục cúng đơn giản, đặt lư hương với đĩa trái cây, bánh trái, chén chè trôi nước, đĩa kẹo làm từ mè đen và đậu phộng…
Trúc Chi (t/h)
